Kosovo syndrome - Sandžak

U Novom Pazaru je pre nekoliko dana održana sednica organizacionog odbora za pripremu akata obnavljanja Narodnog veća Sandžaka (NVS) i njegovih organa čiji programski zadatak je proglašenje autonomije Sandžaka. Prema rečima predsednika tog odbora Džemaila Suljevića, NVS će se zalagati za autonomiju celovitog Sandžaka, što znači i dela koji pripada Crnoj Gori.

“Sandžak nije srpska niti crnogorska kolonija, on pripada građanima Sandžaka i u budućnosti se ništa ne može rješavati mimo njihove volje, a kakav Sandžak građani žele, rekli su na referendumu u oktobru 1991. godine, kada se od oko 68 odsto glasača koji su iskoristili biračko pravo, njih oko 98 odsto izjasnilo za autonomiju Sandžaka”, naglasio je Suljević. “Nad bošnjačkim narodom Sandžaka sprovodi se kontinuirana ekonomska diskriminacija, kulturna i obrazovna asimilacija. Kroz čitav dvadeseti vijek nad njima su izvršena mnoga nedjela i genocidi. Bošnjački narod ima svoju kulturu, jezik, tradiciju, vjeru i sve ostalo što imaju i drugi narodi, a skoro ništa ne zna o sebi...” /izvor
Džemail je pristalica muftije Muamera Zukorlića čija lista je pobedila na nedavno održanim izborima za Bošnjački nacionalni savjet u Srbiji.

Ko je Muamer Zukorlić

Muamer Zukorlić je u Konstantini, u Alžiru 1993. godine završio islamski fakultet, odsek šerijatsko pravo, a postdiplomske studije u Libanu. Oženjen je i otac šestoro dece.
Čim je osnovan Mešihat Islamske zajednice Sandžaka 1993. godine, Zukorlić je izabran za muftiju, a reizabran na izborima 1998. i 2003. godine. Od 27. marta 2007. predsednik je i glavni muftija Mešihata Islamske zajednice u Srbiji. Bio je osnivač i prvi glavni i odgovorni urednik “Glasa islama”, jedan od osnivača izdavačke kuće „El Kelimeh“, prvi rektor Internacionalnog univerziteta u Novom Pazaru i prvi dekan Fakulteta za islamske studije.
Na prvim direktnim izborima za Nacionalni savjet Bošnjaka u Srbiji, koji su održani 6. juna ove godine, one koje je podržavao Beograd, naročito Rasim Ljaić, pobedila je Bošnjačka kulturna zajednica na čijem čelu je Zukorlić. Državni organi su doneli odluku o nepriznavanju prava BKZ da samostalno formira nacionalni savjet, jer nije osvojila ukupnu većinu glasova, ali je BKZ uprkos tome proslavila pobjedu i konstituisala BNV koje je na sednici održanoj 25. jula usvojilo deklaraciju kojom se bošnjački narod proglašava konstitutivnim narodom u Srbiji.
Povodom negiranja prava Bošnjačkoj kulturnoj zajednici da samostalno formira nacionalni savet, Zukorlić je 15. juna izjavio da “igranje Sandžakom znači poigravanje sa tim dijelom Srbije”.
“Država je kao zgrada u kojoj stanari mogu da se vole ili ne vole. Ukoliko većinski stanari zapale jedan stan rizikuju da se upali cijela zgrada. Zato se nije igrati sa vatrom. Ili će nam svima biti lijepo, ili će vatre biti do vrha. Samo naša kuća, gorjeti neće”, rekao je Zukorlić.

"Ovakvo stanje je neodrživo i vreme je da se pitanje Sandžaka stavi na sto. Tražimo autonomiju, teritorijalnu i političku, ali ne samo za Bošnjake, već za sve građane koji žive u Sandžaku. Ukoliko u vlastima u Beogradu na nađemo sagovornika za ovu temu, sami ćemo proglasiti autonomiju, pa šta bude. " – tvrdi Suljević . On dodaje da autonomija ne znači i želju da se Sandžak po kosovskom modelu jednog dana odvoji od Srbije, ali i ne isključuje takav scenario. "Mi ne zagovaramo nikakvo otcepljenje, sem u slučaju da se otvori pitanje suvereniteta Bosne i Hercegovine. Sandžak posmatramo u njegovim istorijskim granicama i svesni smo da je kroz istoriju njegov deo koji se nalazi na teritoriji Crne Gore bio u još težem položaju od onoga u Srbiji."

Glas imama protiv diktature Zukorlića

Istorija ove regije

Raška je geografska oblast u jugozapadnoj Srbiji koja je ime dobila po istoimenoj reci. Pre dolaska slavena, na ovim prostorima su dominantno bili prisutni Iliri. Posle dugog ratovanja i mnogih pobuna, Rimljani savlađuju Ilire 9. god. n.e. U 7. veku dolinu Raške nastanjuje pleme Srbi. U srednjem veku Raška je bila jedna od srpskih župa čiji su župani od početka XII počeli da predvode srpske pohode protiv Vizantije umesto prve srpske kraljevine Zete, da bi njen veliki župan Stefan Nemanja u drugoj polovini XII veka postao najmoćniji među srpskim vladarima stvorivši državu čija je prestonica bio Ras, koji se nalazio nedaleko od današnjeg Novog Pazara. Iz njegove države razvila se potom pod njegovim potomcima Nemanjićima kraljevina Srbija a u XIV veku i Srpsko carstvo.

Samo ime Rasija (Raška) prvi put se pominje 1189. godine. Od tada Mlečani, Nemci i Mađari do XVIII veka Srbiju nazivaju Rascija, a Srbe Racima, Rascijanima, Raicenima i slično. Ime Raška je danas sačuvano u imenu Raškog okruga u Srbiji, a teritorija nekadašnje Raške je danas poznata pod geografskim imenima Raška oblast ili Sandžak. Ime Sandžak je poreklom iz turskog jezika i ovaj naziv je prvobitno označavao zastavu, barjak; oblast koju su sultani davali na upravu svojim vojvodama (uprava nad manjom oblasti). Za vreme vladavine cara Dušana (1331-1335), današnji Sandžak je bio u sastavu velike feudalne oblasti kojom je upravljao najmoćniji srpski velikaš Vojislav Vojinović. Njegova moć i vlast postaje naročito značajna posle careve smrti 1355. godine, kada separatistički nastrojena vlastela preuzima celokupnu vlast u svojim feudalnim oblastima ne vodeći računa o interesima centralne vlasti i nesposobnog Dušanovog sina cara Uroša Nejakog (1355-1377). Pošto Vojislav nije imao djece, nasleđuje ga osamnaestogodišnji sinovac Nikola Altomanović. Ovaj moćni, agresivi i nepromišljeni mladić ubrzo dolazi u sukob sa svojim susedima knezom Lazarom Hrebeljanovićem i bosanskim banom Tvrtkom I Kotromanićem (1353-1391). Posle nekoliko pojedinačnih sukoba i nanošenja međusobnih šteta knez Lazar i ban Tvrtko sklapaju savez, i zajedničkim vojnim snagama napadaju župana Nikolu, pobeđuju ga oslepljuju i teraju u progonstvo, a njegovu prostranu oblast međusobno dele. Od te 1373. godine u sastav bosanske države ulazi čitavo gornje podrinje sa Pivom, Tarom, srednjim i donjim Polimljem (Prijepoje, Priboj, Pljevlja, Foča, Goražde, Višegrad, Onogošt (današnji Nikšć) i Bileća. Već 1377. godine, opet na teritoriji Sandžaka u manastiru Miloševo kod Prijepolja, srpski ban Tvrtko I Kotromanić je krunisan za kralja "Srbljem, Bosnom, Primorjem, Zapadnim Stranam", a ostali deo Altomanovićeve oblasti pripao je knezu Lazaru. Posle Kosovskog boja 1389. godine Osmanlijama je otvoren put osvajanja ka zapadu i severu. Već 1392. godine Turci su osvojili Skoplje, a 1396. osvojena su mnoga mesta u oblasti gdje će se kasnije osnovati grad Novi Pazar, kao što su Zvečan, Jeleč i Gluhavica. Dugo vremena u oblasti današnjeg Sandžaka vladala je dvovlast Turaka i Srba. Osmanlije ove krajeve u potpunosti osvajaju 1455. godine. Sandžaci su nastajali na sledeći način: "Turci su na osvojenoj teritoriji Vizantijskog carstva zatekli vojne jedinice zvane "teme", koje su za odbranu države ili za ratne pohode davale određenu vojnu jedinicu. Oni su zadržavali zatečenu vojnu organizaciju, s tim što su joj davali svoje ime (to jest sandžak)". Do osvajanja Bosne teritorija Sandžaka je bila krajište Osmanlijske Države sa hrišćanskim zemljama. To je zapravo bila teritorija odakle se polazilo u dalja osvajanja.

Stari turski izvori daju veliku važnost geopolitičkom položaju Sandžaka. Omer Bosnevi u svom delu Tarihi Bosna (Istorija Bosne) još 1736. godine Novi Pazar naziva ključem Bosanskog Ejaleta. A u Salnamama Bosanskog Vilajeta kaže se da je Novopazarski sandžak od velike važnosti za Osmanlijsku državu jer ima ulogu mosta između Bosne i cele države, a odvaja dve neprijateljske države (Srbiju i Crnu Goru). Kada je tačno osnovan Novi Pazar ne zna se sigurno, ali se smatra da ga je 1456. godine osnovao Isa-beg sin Ishak-bega, odmah posle osvajanja Rasa (1455). Kada su Turci osvojili Ras dali su mu naziv Pazar, jer se u Ras još od 1382. godine nazivao Trgovištem zbog trgovinskog sajma koji se organizovao u njegovoj blizini. Zbog toga su Turci novoosnovani grad nazvali Jeni Pazar (Novi Pazar), a Ras Eski Pazar (Stari Trg). Novi Pazar se po prvi put u zvaničnim izvorima spominje 1477. Period Osmanlijske vladavine protekao je u znaku masovnog primanja Islama i islamske kulture i daljneg etničkog oblikovanja Srba starosedelaca u duhu islamske baštine i tradicije. To etničko formiranje je teklo i prožimalo se uporedo sa etnogenezom bosanskih Srba, što je bilo olakšano činjenicom da je Sandžak vekovima bio nerazdvojni deo bosanskog Pašaluka. Tokom Bečkog rata sandžački gradovi su doživeli ogromne materijalne i ljudske gubitke. Naročito su stradali Novi Pazar, Sjenica, Bijelo Polje, Prijepolje i tutinski kraj. I tokom austro-turskog rata 1737.-1739. godine Austrija nastoji da uz pomoć srpskih ustanika izvede nova teritorijalna proširenja na štetu turske imperije. Srpski ustanici u saradnji sa austrijskim trupama zauzimaju Novu Varoš, Novi Pazar, vode uspešne borbe kod Sjenice i planiraju napade na Bijelo Polje, Rožaje i druga mesta. Ali osmanske snage su u uspešnoj kontraofanzivi uspele da povrate izgubljene teritorije i da izađu kao pobednici iz ovog rata. Krajem XVIII veka Porta odlučuje da iz političkih, strateških i ekonomskih razloga izvrši novu administratvno-teritorijalnu podelu. Osniva se nova administrativno-teritorijalna jedinica pod imenom Novopazarski Sandžak, koji i dalje ostaje u sastavu Bosanskog pašaluka. Ovo se dogodilo 1790. godine. Sve do balkanskih ratova 1912. - 1913., Sandžak je činio jedinstveno-administrativnu celinu s upravom i kulturnim sedištem u Novom Pazaru. Posle završetka balkanskih ratova nastavljen je proces iseljavanja muslimanskog stanovništva u Tursku. Preko luke Bar u Tursku se iz crnogorskog dela Sandžaka tokom aprila i juna 1914. godine iselilo 16.500, a iz srbijanskog dela 40.000 stanovnika. Danas se predpostavlja da Muslimani u Sandžaku čine oko 50%.

Na ovim prostorima su se vekovima ukrštali putevi koji su povezivali istočni i jugostočni deo Balkanskog poluostrva sa zemljama zapadne Evrope (Bosanski, Zetski i Dubrovački drum). Pored privrednog, ovi putevi su imali i vojno-strateški značaj. Sandžačkim drumovima prolazile su brojne vojske u ratnim vremenima, često pretvarajući naselja u zgarišta i nanoseći brojne ljudske žrtve. Ali izrazito povoljan strateško-privredni značaj nije Sandžaku donosio samo rana razaranja već i razdoblja privrednih procvata i blagodati. Novopazarski Sandžak je oduvek bio poseban i istovremeno veoma složen problem balkanske i evropske politike u celini. Po mnogo čemu Sandžak je odražavao stanje i suprotne interese i uticaje velikih evropskih sila.

"Glavna prijetnja srpskom jedinstvu nije osvajačka turska vojska, već otrov u samom srpskom narodu, tzv. “poturice”, odnosno domaći muslimani, koji su prihvatili neprijateljsku vjeru." / Petar II Petrović Njegoš